ગુજરાતના સાહિત્ય અને સંત પરંપરામાં અખા ભગત એટલે કે "જ્ઞાની સંત" નું સ્થાન અજોડ છે. જ્યાં બીજા સંતો ભાવ અને ભક્તિના પદો ગાતા હતા, ત્યાં અખાએ જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને સમાજના દંભ પર સીધા અને ધારદાર પ્રહારો કર્યા છે. તેઓ વ્યવસાયે સોની (Gold-smith) હતા અને અમદાવાદના ખાડિયામાં આવેલી 'અખાની પોળ' આજે પણ તેમના નામથી પ્રખ્યાત છે.
તમારા ગ્રુપ સમક્ષ સુંદર હાવભાવ, થોડી મજાક અને ઊંડા ચિંતન સાથે રજૂ કરવા માટે અખા ભગતના જીવનમાં આવેલા વળાંક અને તેમના વૈરાગ્યની આ રહી ગુજરાતી કથા-પટકથા (Storytelling Script):
ભક્ત કવિ અખો: સોનાની મોહ માથી જ્ઞાનના શિખર સુધી
પ્રસ્તાવના (ગ્રુપનું ધ્યાન ખેંચવા માટે)
"મિત્રો, સામાન્ય રીતે આપણે સંતોને મંદિરમાં ભજન ગાતા કે જંગલમાં તપ કરતા જોઈએ છીએ. પણ આજે હું તમને એક એવા સંતની વાર્તા કહેવા જઈ રહ્યો છું જે અમદાવાદની પોળોમાં રહેતા હતા, હાથમાં હથોડી રાખીને સોનાના દાગીના ઘડતા હતા અને મુખેથી સમાજના દંભ પર ચાબખા મારતા હતા! આ વાર્તા છે જ્ઞાની સંત અખા ભગતની. એક એવો માણસ, જે સગો બહેન જેવો સંબંધ પણ સોનાના મોહમાં તૂટી જતો જુએ છે અને સંસારની માયા છોડીને જ્ઞાનનો મહાસાગર બની જાય છે. ચાલો સાંભળીએ અખાના જીવનનો એ પ્રસંગ જેણે તેમને સોનીમાંથી સંત બનાવી દીધા."
૧. અમદાવાદનો પ્રાણવાન સોની
૧૭મી સદીની આ વાત છે. અમદાવાદના ખાડિયા વિસ્તારમાં અખો નામનો એક સોની રહેતો હતો. તે પોતાના વ્યવસાયમાં ખૂબ જ કુશળ અને પ્રમાણિક હતો. અખાના પરિવારમાં કોઈ નહોતું—માતા, પિતા, પત્ની કે સંતાન... બધા જ વહેલા મૃત્યુ પામ્યા હતા. સંસારમાં અખો સાવ એકલો હતો.
તેના આ એકલવાયા જીવનમાં તેને પાડોશમાં રહેતી એક સ્ત્રીમાં પોતાની સગી બહેન દેખાઈ. એ સ્ત્રી પણ અખાને પોતાનો સગો ભાઈ માનતી હતી. અખાએ એ ધર્મની બહેનને પોતાના કાળજાનો ટુકડો માની લીધી. અખાને થયું કે, 'ભલે મારૂં કોઈ નથી, પણ આ બહેન તો મારો પરિવાર છે.'
૨. ધર્મની બહેન અને સોનાનો કંઠો (હૃદયસ્પર્શી વળાંક)
એક દિવસ એ ધર્મની બહેન અખાની દુકાને આવી અને બોલી, "ભાઈ, મારે એક સોનાનો સુંદર કંઠો (હાર) બનાવવો છે. તું તો સોની છે, મને એકદમ શુદ્ધ સોનાનો સરસ કંઠો બનાવી આપ ને!" અખાના આનંદનો પાર ન રહ્યો. તેણે વિચાર્યું કે મારી સગી બહેન જેવી બહેન માટે હું દુનિયાનો સૌથી શ્રેષ્ઠ અને પવિત્ર હાર બનાવીશ.
અખાએ રાત-દિવસ એક કરીને એ હાર બનાવ્યો. એટલું જ નહીં, બહેન પ્રત્યેના પ્રેમને કારણે અખાએ પોતાની ગાંઠના (પોતાના ખિસ્સાના) પણ ત્રણ તોલા સોનાના રૂપિયા એ હારમાં ઉમેરી દીધા, જેથી હાર વધુ ભવ્ય બને! જ્યારે હાર તૈયાર થયો, ત્યારે તે અદ્ભુત લાગતો હતો. અખાએ હોંશે-હોંશે એ હાર તેની બહેનને આપ્યો. બહેન પણ ખુશ થઈને ઘરે ગઈ.
૩. શંકાની ટાંકણી અને અખાનું તૂટેલું હૃદય
પરંતુ, સંસારનો આ જ નિયમ છે. એ બહેને જ્યારે બીજા સોનીઓને એ હાર બતાવ્યો, ત્યારે પેલા ઈર્ષાળુ સોનીઓએ તેના કાન ભંભેર્યા: "અરે બહેન! તું ભલે અખાને ભાઈ માનતી, પણ સોની ક્યારેય સગા બાપનો પણ ન થાય! અખાએ ચોક્કસ આ હારમાં ચાંદી કે તાંબુ ભેળવ્યું જ હશે. એકવાર તેની કસોટી તો કરાવી જો!"
બહેનના મનમાં શંકાનો કીડો પેસી ગયો. તે હાર લઈને છાનીમાની અખાની દુકાને પાછી આવી અને બહાનું કાઢ્યું, "ભાઈ, આ હારમાં થોડું ટાંકાણું (રીપેરિંગ) કરવાનું છે, જરા ચેક કરી આપ ને." અખાએ જ્યારે હાર હાથમાં લીધો, ત્યારે તેની નજર હાર પર પડેલા કસોટીના (સોનું ચેક કરવાના) કાપા પર ગઈ. તે સમજી ગયો કે તેની સગી બહેન કરતાં પણ વહાલી બહેને તેની પ્રમાણિકતા પર શંકા કરી છે અને હાર બજારમાં ચેક કરાવ્યો છે!
અખાના હૃદય પર જાણે વ્રજઘાત થયો. જે હારમાં તેણે પોતાના ઘરનું સોનું હોંશે-હોંશે ઉમેર્યું હતું, તે હાર માટે તેના પર ચોરીની શંકા કરવામાં આવી! અખાને સમજાયું કે આ સંસારમાં કોઈ કોઈનું નથી. બધા સંબંધો સ્વાર્થ અને માયાના તારથી બંધાયેલા છે.
૪. કૂવામાં નાખી મૂડી અને બન્યા સંત
એ જ ક્ષણે અખાના મનમાં વૈરાગ્યનો દીવો પ્રગટી ગયો. તેણે બહેનને હાર પાછો આપ્યો, દુકાનમાં પડેલા સોનાના તમામ ઓજારો, હથોડી અને બચેલું સોનું એક પોટલામાં બાંધ્યું. તે સીધો ઘરની બહાર નીકળ્યો અને ઘરના આંગણામાં આવેલા કૂવામાં એ સોનાનું પોટલું ફેંકી દીધું!
તેણે મોટેથી કહ્યું: "તેરી સગા જેવી બહેને મારી ભોળપણનો ફાયદો ઉઠાવ્યો, આ સંસાર માયાનો ખેલ છે!"
અખાએ સોનીનો ધંધો કાયમ માટે છોડી દીધો. તે જ્ઞાનની શોધમાં નીકળી પડ્યા. તેમણે ગુરુ ધારણ કર્યા, વેદાંત ભણ્યા અને આધ્યાત્મિક જ્ઞાન મેળવ્યું. પણ જ્યારે તેઓ પાછા ફર્યા, ત્યારે તેમણે જોયું કે સમાજમાં ધર્મના નામે ભારે અંધશ્રદ્ધા, દંભ અને કુરિવાજો ચાલી રહ્યા છે. અખાએ પથ્થર પૂજા, અસ્પૃશ્યતા અને તિલક-માળાના દંભ પર પોતાના 'છપ્પા' (છ પંક્તિના ચાબખા જેવા કાવ્યો) લખવાનું શરૂ કર્યું.
તેમણે બહુ પ્રખ્યાત પંક્તિઓ લખી જે આજે પણ ગુજરાતીઓ ગાય છે:
"એક મૂરખને એવી ટેવ, પથ્થર એટલા પૂજે દેવ..."
"તિલક કરતાં બાવન વહ્યાં, જપમાળાનાં નાકાં ગયાં... તોય ન નાખ્યું હરિનું નામ!"
ઉપસંહાર (વાર્તાનો અંત લાવવા માટે)
"મિત્રો, અખા ભગતની આ વાર્તા આપણને શીખવે છે કે સંસારના કડવા અનુભવો પણ ક્યારેક માણસને સાચા જ્ઞાન તરફ લઈ જાય છે. અખાએ આપણને એ શીખવ્યું કે બહારના આડંબર, મોટા-મોટા તિલકો કે પૂજા-પાઠ કરવાથી પ્રભુ નથી મળતા. પ્રભુ તો અંદરના શુદ્ધ ભાવ અને આત્મજ્ઞાનથી મળે છે.
તેમણે સોનું ઓગાળવાનું છોડીને માણસના મનનો કચરો ઓગાળવાનું કામ કર્યું, એટલે જ આજે ૪૦૦ વર્ષ પછી પણ આપણે તેમને 'જ્ઞાની સંત અખો' તરીકે યાદ કરીએ છીએ. ધન્યવાદ!"
