નરસિંહ મહેતાની વાર્તા તો ગુજરાતના દરેક આબાલવૃદ્ધના હૃદયમાં વસેલી છે. જ્યારે પણ કોઈ ભક્ત મુશ્કેલીમાં મુકાય છે, ત્યારે ભગવાન દ્વારકાધીશ કેવી રીતે દોડી આવે છે—તેનું આનાથી મોટું કોઈ ઉદાહરણ નથી.
તમારા ગ્રુપ સામે સુંદર હાવભાવ અને અવાજના આરોહ-અવરોહ સાથે રજૂ કરવા માટે નરસિંહ મહેતાના ‘કુંવરબાઈનું મામેરું’ પ્રસંગની આ રહી ગુજરાતી કથા-પટકથા (Storytelling Script):
ભક્ત કવિ નરસિંહ મહેતા: જ્યારે શામળશા શેઠ બનીને કૃષ્ણ આવ્યા!
પ્રસ્તાવના (ગ્રુપનું ધ્યાન ખેંચવા માટે)
"મિત્રો, આજે હું તમને ગુજરાતની એ પવિત્ર ભૂમિ પર લઈ જવા માંગું છું, જ્યાં એક ભક્તે ભગવાનને એટલા મજબૂર કર્યા કે ભગવાને પૃથ્વી પર આવીને તેના બાવન (૫૨) કામ જાતે કરવા પડ્યા! આપણે વાત કરી રહ્યા છીએ જૂનાગઢના આદિ કવિ નરસિંહ મહેતાની. નરસિંહ મહેતા પાસે નહોતી ધન-દોલત, નહોતી કોઈ મિલકત. તેમની પાસે તો બસ એક જ પૂંજી હતી—કરતાલ અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનું નામ. ચાલો સાંભળીએ એક એવો પ્રસંગ, જે સાંભળીને આજે પણ આંખો ભીની થઈ જાય છે."
૧. ગરીબ ભક્ત અને સંસારના ટોણાં
નરસિંહ મહેતા જૂનાગઢમાં રહેતા હતા. દિવસ-રાત બસ હરિભજનમાં લીન રહેતા. ઘરમાં ખાવાના સાંસા હતા, પણ મહેતાજીને એની કોઈ ચિંતા નહોતી. તેમની એક દીકરી હતી, જેનું નામ હતું કુંવરબાઈ. કુંવરબાઈના લગ્ન એક ખૂબ જ પ્રતિષ્ઠિત અને થોડા અહંકારી પરિવારમાં થયા હતા.
એક દિવસ એવો આવ્યો કે કુંવરબાઈ ગર્ભવતી થયા અને તેમના સીમંત (ખોળો ભરવાનો પ્રસંગ) નક્કી થયો. રિવાજ મુજબ, કુંવરબાઈના સાસરિયાવાળાએ મોટું મામેરું (દીકરીને અપાતી ભેટ-સોગાદો) લાવવા માટે નરસિંહ મહેતાને કંકોતરી મોકલી. સાસરિયાના લોકો જાણતા હતા કે નરસિંહ ગરીબ છે, એટલે તેઓ મહેતાજીની મજાક ઉડાવવા માંગતા હતા. તેમણે મામેરાની વસ્તુઓનું એટલું લાંબુ લિસ્ટ મોકલ્યું, જેમાં સોનાના દાગીના, કિંમતી પટણી પટોળા અને આખા ગામને આપવા માટે કિંમતી વસ્ત્રો લખેલા હતા!
૨. ટૂટેલું ગાડું અને અખંડ વિશ્વાસ
કુંવરબાઈ તો ચિંતામાં રડવા લાગી કે, "મારા પિતાજી આટલું બધું ક્યાંથી લાવશે? સાસરિયાવાળા મારી મજાક ઉડાવશે." બીજી તરફ, નરસિંહ મહેતાએ તો કંકોતરી ભગવાનના ચરણોમાં મૂકી દીધી અને કહ્યું, "બાપજી, દીકરી તમારી છે, લાજ રાખવી હવે તમારા હાથમાં છે."
નરસિંહ મહેતા પોતાના ચાર-પાંચ ભક્ત મિત્રો સાથે એક જૂનું, ટૂટેલું ગાડું લઈને નીકળ્યા. એ ગાડાના પૈડાં અવાજ કરતા હતા, બળદ સાવ અશક્ત હતા, અને ગાડામાં વસ્ત્રોના નામે માત્ર ફાટેલી ગોદડીઓ અને પૂજાની સામગ્રી હતી! જ્યારે આ ગાડું દીકરીના ગામ (ઊંઝા) પહોંચ્યું, ત્યારે સાસરિયાના લોકો અને ગામના લોકો જોઈને હસવા લાગ્યા, "જુઓ, કુંવરબાઈના પિતા મોટું મામેરું લઈને આવ્યા છે!"
કુંવરબાઈ દોડતી પિતા પાસે આવી અને રડતા રડતા કહ્યું, "પિતાજી, તમે આ શું લાવ્યા? મારી સાસુ અને નણંદ મને મહેણાં મારીને મારી નાખશે. તેમણે સોનાના દાગીના અને કિંમતી કપડાં માગ્યા છે." ત્યારે નરસિંહ મહેતાએ હસીને દીકરીના માથે હાથ મૂક્યો અને કહ્યું, "બેટા, ચિંતા ન કર. મામેરું પૂરવા વાળો મારો દ્વારકાધીશ બેઠો છે. તું બસ તારી સાસુને કહી દે કે બધી સામગ્રીની યાદી બનાવી રાખે."
૩. શામળશા શેઠનું આગમન (ચમત્કારિક પ્રસંગ)
બરાબર સીમંતની વિધિ શરૂ થવાની હતી. આખું ગામ ભેગું થયું હતું. બધા નરસિંહ મહેતાની મજાક ઉડાવવાની રાહ જોઈ રહ્યા હતા. બરાબર એ જ સમયે, ગામના પાદરેથી એક ભવ્ય, સોનાના આભૂષણોથી સજ્જ રથ આવતો દેખાયો. એ રથની પાછળ અનાજ, સોના-મહોરો અને કિંમતી વસ્ત્રોથી ભરેલા અગણિત ગાડાં હતા!
એ રથમાંથી એક અત્યંત તેજસ્વી વ્યાપારી ઉતર્યા. તેમણે માથે સુંદર પાઘડી પહેરી હતી, હાથમાં સોનાના કડા હતા અને કાંડે હીરાની વીંટીઓ ચમકતી હતી. તેમની સાથે એક મુનિમજી પણ હતા. એ વ્યાપારીએ આવીને નરસિંહ મહેતાના ચરણ સ્પર્શ કર્યા.
કુંવરબાઈના સાસરિયાવાળા સ્તબ્ધ થઈ ગયા! તેમણે પૂછ્યું, "આપ કોણ છો?" ત્યારે એ તેજસ્વી શેઠે હસીને જવાબ આપ્યો: "હું જૂનાગઢના નરસિંહ મહેતાનો વ્યાપારી છું. મારૂં નામ શામળશા શેઠ છે! મહેતાજીએ મારી પાસે નાણાં જમા કરાવ્યા હતા, એટલે હું તેમનું મામેરું લઈને આવ્યો છું."
આ શામળશા શેઠ બીજું કોઈ નહીં, પણ ભક્તની લાજ રાખવા માટે ખુદ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ વણિકનો વેશ ધારણ કરીને આવ્યા હતા અને લક્ષ્મીજી મુનિમ બનીને આવ્યા હતા!
૪. સોનાનો વરસાદ અને ભક્તિની જીત
શામળશા શેઠે મામેરું વહેંચવાનું શરૂ કર્યું. કુંવરબાઈની સાસુએ જેટલી વસ્તુઓ માંગી હતી, તેના કરતાં દસ ગણી વધુ કિંમતી વસ્તુઓ આપવા માંડી. આખા ગામના લોકોને રેશમી વસ્ત્રો અને સોનાના સિક્કા વહેંચવામાં આવ્યા. કુંવરબાઈના સાસરિયાવાળાના મોઢા ખુલ્લા રહી ગયા. જે સાસુ મહેતાજીની મજાક ઉડાવતી હતી, તે સાસુ ભગવાનના ચરણોમાં પડી ગઈ.
મામેરું પૂરું થયા પછી, શામળશા શેઠે નરસિંહ મહેતા સામે જોયું. નરસિંહ મહેતાની આંખોમાંથી અશ્રુધારા વહી રહી હતી. તેઓ જાણી ગયા હતા કે આ તેમનો વહાલો કૃષ્ણ જ છે. ભગવાને મંદ-મંદ હસીને વિદાય લીધી. નરસિંહ મહેતાએ હાથમાં કરતાલ લીધી અને ગાવા લાગ્યા: "હરિ તારા નામ છે હજાર, ક્યા નામે લખવી કંકોતરી..."
ઉપસંહાર (વાર્તાનો અંત લાવવા માટે)
"મિત્રો, નરસિંહ મહેતાની આ કથા આપણને શીખવે છે કે ભગવાન ક્યારેય ધન-દોલતના ભૂખ્યા નથી હોતા. જો તમારો ભરોસો અડગ હોય, જો તમારી ભક્તિ પવિત્ર હોય, તો ભગવાન અશક્યને પણ શક્ય બનાવી દે છે. નરસિંહ મહેતાએ બધું જ ભગવાન પર છોડી દીધું હતું, અને ભગવાને તેમની લાજ જગતમાં અમર કરી દીધી.
આજે પણ જ્યારે પણ કોઈ દીકરીના લગ્ન કે મામેરું હોય છે, ત્યારે આઠસો વર્ષ પછી પણ નરસિંહ મહેતાનું મામેરું યાદ કરવામાં આવે છે. ધન્યવાદ! જય શ્રી કૃષ્ણ!"
